Interesującą, ale nieodgadnioną do końca kwestią jest problem kształtowania ludzkiego rozwoju. Współczesna psychologia wyróżnia kilka stanowisk, które próbują wyjaśnić genezę, bądź przyczyny kształtowania naszej osobowości.
Dziedziczenie a środowisko
Jedna definicji „osobowości” tak wyjaśnia jej sens- „wewnętrzny system regulacji, pozwalający na adaptację i wewnętrzną integrację myśli, uczuć i zachowań w określonym środowisku i w określonym czasie”. W tym terminie, w kilku słowach, zawarto dosyć jasno wyjaśnienie problemu. Jednak, nadal uprasza się on o bardziej szczegółowe przebadanie.
Dziedziczenie a środowisko, lub inaczej natura a zachowanie lub, bardziej fachowo, wyposażenie genetyczne a wpływ środowiska..., które z nich ma wpływ na rozwój człowieka, albo wpływ, którego z tych dwóch czynników jest decydujący?
Natywiści są zwolennikami teorii, zakładającej, że to geny decydują o tym, jacy jesteśmy. Ich zdaniem, jedynie ingerencja genetyczna może zmodyfikować czyjeś zachowanie i postępowanie. Z kolei, empiryści ( enwiromentaliści) udowadniają, że umysł ludzki to tzw. niezapisana karta (tabula rasa), którą dopiero wypełniają nasze doświadczenia.
Psycholodzy rozpatrują również, te dwie możliwości jednocześnie, jako mające wpływ na nasz rozwój. Niektórzy stoją na stanowisku, że należy wziąć pod uwagę ich oddziaływanie na siebie, którego wynikiem ma być nasze postępowanie.
Zasadnym pytaniem, na które należało by poszukiwać odpowiedzi jest sposób wzajemne interakcji genów i środowiska oddziałujących na nasz rozwój.
Badania wykazały, podobnie zresztą, jak i potwierdzają je życiowe obserwacje, że ten sam genotyp ( jak u bliźniaków) lub zbliżony, da odmienne formy zachowań w innych środowiskach. I odwrotnie, ten sam zespół czynników zewnętrznych ukształtuje inaczej osoby o różnych predyspozycjach genetycznych.
Podział ze względu na oddziaływanie środowiska
Psychologia (Lerner, 1986) wyróżnia między innymi kilka poziomów oddziaływań środowiskowych.
Pierwszy z nich to poziom wewnętrznych czynników biologicznych, a więc oddziaływania na jednostkę jeszcze w łonie matki, której genetyczne uwarunkowania mogą być modyfikowane stanami fizjologicznymi ciężarnej np. palenie tytoniu, picie alkoholu, złe odżywianie, przebyte w tym czasie choroby itp.
Drugi poziom to tzw. indywidualne czynniki psychologiczne. Badania potwierdziły wpływ stanów psychicznych matki np. stres, jakiego doznawała podczas ciąży, na nienarodzone dziecko.
Kolejny, to poziom czynników otoczenia fizycznego, zarówno tych niekorzystnych, typu zanieczyszczenia środowiska, hałas, nieodpowiednie składniki odżywcze, jak i korzystnych, stanowiących przeciwieństwa, wcześniej wymienionych oddziaływań.
Ostatni, czwarty już poziom, to wpływ oddziaływania społecznego, kulturalnego i historycznego na jednostkę. Miejsce, czas urodzenia oraz kształcenie, praktyka lekarska, warunki życia, czy odżywianie mają niebagatelne znaczenie dla rozwoju człowieka.
Wpływ środowiska na nasze zachowanie może być różny, niezależnie od wyżej wymienionych poziomów. Dlatego można spotkać jeszcze rozróżnienie na dwie zupełnie inne płaszczyzny (Anastasi, 1958).
Wyszczególnić tu można tzw. efekty organiczne, a więc kształtowanie cech jednostki poprzez wzbogacania jej możliwości fizycznych. Zgodnie z tym założeniem, wszelkie przebyte choroby dają niezatarty wpływ na rozwój osoby.
Drugi typ. to tzw. efekt bodźców dostarczanych przez środowisko, czyli bezpośrednie jego oddziaływanie np. przynależność do określonej kultury, społeczeństwa, klasy społecznej, czy oddziaływanie poprzez styl życia, oczekiwania wobec innych itp.
Możemy również wyszczególnić kilka czynników dziedzicznych (Anastasi, 1958). Pierwszy rodzaj to wskaźniki odporne na oddziaływanie środowiska. Oczywiście, objawiające się w środowisku, są one od niego zależne, ale jego wpływ na nie jest minimalny. Mowa tu o chorobach genetycznych np. zespół Downa, który obecnie jest nieuleczalny.
Następna grupa czynników, to takie, które mogą równoważyć wpływy środowiska. Mowa tu np. o leczeniu niektórych chorób. Poddawanie rehabilitacji dzieci niedowidzących lub głuchoniemych przyczynia się do zminimalizowania skutków tych dysfunkcji, zarówno fizycznych, jak i emocjonalnych, czy umysłowych. W przeciwnym razie rozwój społeczny i poznawczy tych dzieci byłby opóźniony.
Podział ze względu na cechy dziedziczne
Do następnego typu skłonności przynależą cechy dziedziczne: zdolności, podatność na niektóre choroby. Ich wzmożone działanie, bądź ujawnianie się, odbywa się dopiero w środowisku odpowiednim dla ich rozwoju.
Do czynników dziedzicznych zaliczane są również tzw. wpływy środowiskowe, stereotypy, które można traktować, jako samospełniające się przewidywania np. płeć, budowa fizyczna, kolor włosów, z założenia szufladkowane są jako pewne wyznaczniki ludzkich możliwości. Prowadzi to do różnych oczekiwań społecznych względem danej osoby, określając jej wzór zachowań. Np. kobieta kształcąca się w środowisku, w którym dominuje przekonanie, że jest mniej zdolna od mężczyzny, napotka najprawdopodobniej przeszkody w swym kształceniu większe, niż kobieta wychowywana w społeczeństwie, nie podlegającym temu stereotypowi. W tym przypadku widać wyraźnie oddziaływanie uwarunkowań genetycznych i środowiskowych.
Wywoływanie reakcji u innych- temperament, płeć, agresja
Już na tym etapie, próbując znaleźć odpowiedź na frapujący problem, można stwierdzić, że człowiek nie ma bezpośredniego wpływu na modyfikację swoich genów, ale wpływa na tworzenie swojego środowiska, a ono jest odpowiedzialne za różnice między jednostkami (Scarr, 1992). Cechy i zachowania jednych ludzi wywołują interakcje u drugich. I tak, możemy wyszczególnić temperament, agresję i płeć.
Rozpatrując temperament mówimy o poziomie aktywności, czy nastroju. Zdaniem niektórych psychologów, takie cechy determinują zachowanie dziecka z otoczeniem. Przyczyną tego jest odpowiedź innych osób na zachowanie danej jednostki. Zdarza się, że więcej pozytywnych reakcji u rodzica wywoła ta pociecha, która nie sprawia kłopotów i nie demonstruje często swego niezadowolenia. Podobnie kwestię też można rozpatrywać z drugiej strony, więcej radości i pozytywne reakcje u dziecka wywoła ten rodzic, który wykaże się większą cierpliwością, zrozumieniem, konsekwencją, czy pomocnym nastawieniem względem dziecka, niż opiekun roszczeniowy, traktujący dziecko jak swoją własność, która ma postępować tylko tak, jak on sobie tego życzy, nie dopuszczając i nie pozwalając mu rozwijać się według jego własnych predyspozycji. To ważna kwestia, gdyż wiele osób zapomina, że ludzkie postępowanie wywołuje interakcje.
Agresja jest niewątpliwie taką postawą, która powoduje, jak jak, żadna inna, równie negatywne oddziaływanie u drugiej osoby, zwłaszcza u najmłodszych. Postawa zwrotna przyczynia się do utwierdzenie w dziecku swej aspołecznej postawy, zakrzywiając obraz świata, jako wrogiego elementu.
Podobnie, pewną niekonsekwencję w wychowaniu dzieci, odgrywa czynnik płci. Według stereotypu chłopcy są zdolniejsi, silniejsi, bardziej ruchliwi. A dziewczynki mają stanowić zaprzeczenie tego modelu. Poza tym, więcej kontroli poświęca się wychowaniu młodych kobiet niż mężczyzn, choć późniejsze życie weryfikuje daną postawę rodzica.
Sposób oddziaływania interakcji genów i środowiska na nasz rozwój
Wiemy już, że genetyczne uwarunkowania wchodzą w interakcje z warunkami środowiska, i w ten sposób oddziaływają na kształtującą się osobowość. Pozostaje odpowiedzieć na pytanie, w jaki sposób odbywa się to oddziaływanie.
Szacuje się, że istnieje około siedemdziesięciu różnych typów genetycznych. W zawiązku z tą mnogością genotypów, wpływ środowiska na dane postawy poszczególnych osób, a więc płeć, temperament i agresja (wywoływanie reakcji u innych ludzi), może zmieniać właściwości genetyczne. Próbowano dokonać analizy tego zjawiska za pomocą terminu „norma reakcji” (rezultat działania genotypu). Jednak pojęcie to ma ograniczoną użyteczność, gdyż ze względu na dużą ilość nie tylko genotypów, ale i środowisk, uniemożliwione jest wypracowanie modeli przebiegu tej interakcji i jej wpływu na rozwój człowieka.
Odkrycie jakiś ogólnych prawidłowości jest dość trudne, zwłaszcza, że nie istnieją dwie takie same osoby. Można, co najwyżej, dokonać badań dotyczących rozwoju poszczególnej jednostki, jednak wyniki nie będą odpowiadały w dużej mierze innym osobom.
Ostatnio modna jest tendencja do równania praw i możliwości wszystkich. Nie wchodząc głęboko w jej zasadności, prawdą jest, że tzw. „lepsze prawa” nie są dobre dla każdego. Widać ten problem, chociaż by, na przykładzie wyboru szkoły lub formy kształcenia. Nie można w większości przypadków dostosować wszystkich zasad dla wszystkich uczniów, ponieważ dziecko z pewnymi problemami w nauce będzie tak samo pokrzywdzone, jak to wybitnie zdolne. Oczywiście, istnieje wymóg pracy z uczniem słabszym i uczniem zdolnym, jednak jest on ciężki do realizacji ze względu na zbyt dużą grupę dzieci do opieki, kształcenia i wychowywania. Jest to kolejny dowód potwierdzający indywidualność jednostki w społeczeństwie.
Zatem do tej pory nie wiemy, i nie wiadomo, czy zostanie zbadane oddziaływanie naszego bagażu genetycznego i warunków środowiskowych na nasz rozwój. Na razie mamy świadomość, że te czynniki wspólnie kształtują nasze zachowanie i predysponują nas do odgrywania różnych ról w społeczeństwie.
